دانشگاه گیلان (با مشارکت انجمن ایرانی روابط بین الملل) سیاست جهانی 2383-0123 15 2 2026 08 23 The paradigmatic comparison of the roles of the Fatah and Hamas movements in the realization of the Palestinian cause مقایسه پارادایمی نقش جنبش فتح و حماس در تحقق آرمان فلسطین 9946 10.22124/wp.2026.31319.3563 FA محمد کمالی گوکی استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. سیدمحسن میرحسینی استادیار علوم سیاسی دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 2025 08 05 Following the establishment of a Jewish state in the heart of the Islamic world in 1948, various political and ideological movements emerged across the Muslim world, developing different responses to the Palestinian issue. Examining these movements and their seven-decade struggle for Palestinian self-determination is essential for understanding the trajectories and implications of this conflict. This study focuses on two major movements—Fatah, with its Palestinian nationalist orientation, and Hamas, representing resistance-based political Islam—and analyzes their respective roles within a paradigmatic analytical framework. It addresses the central research question: “What roles have Fatah and Hamas played in realizing the Palestinian aspiration?” Drawing on documentary data and a comparative research method, the study demonstrates significant differences between the two movements, rooted in their distinct ideological foundations, formation processes, and historical circumstances. These divergent approaches provide important insights for understanding the Palestinian struggle and invite further critical reflection on strategies for realizing Palestinian rights. پس از تاسیس رسمی دولتی یهودی در قلب جهان اسلام با حمایت قدرت‌های جهانی در سال 1948م. جریان‌های مختلفی در دل اسلام شکل گرفتند و هر یک واکنشی متناسب با ماهیت‌شان برای مقابله با این ظلم داشتند. مطالعه‌ی این جریان‌ها در طول هفت دهه مبارزه، برای بازگردادن حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین، پیامد‌های فراوانی دارد و در عین حال ضروری است دولت‌های اسلامی و ملت‌های مسلمان با درس‌گیری از مسیر طی شده، سیاست درستی برای رسیدن به حق در پیش گیرند. تقریباً تمام طیف‌های سیاسی از چپ کمونیست تا راست اسلام‌گرا دراین منازعه نقش داشته‌اند. این پژوهش با تمرکز بر دو جریان فتح با گرایش ملی‌گرای وطنی و حماس با گرایش اسلام سیاسی مقاومتی، ضمن تحلیل ماهیت آنها در چهارچوب تحلیل پارادایمی، به دنبال پاسخ به سوال اصلی «نقش فتح و حماس در تحقق آرمان فلسطین» است. این پژوهش با اتکا به روش گردآوری اسنادی و روش تحقیق مقایسه‌ای نشان می‌دهد که فتح به دلیل ماهیت وجودی و چرایی شکل‌گیری، عملکردی متفاوت از حماس داشته است، این دو روش متفاوت درس‌هایی برای اکنون پیش‌روی مسلمانان قرار می‌دهد که نیاز به تامل در مورد آنهاست.