مطالعه تطبیقی تعلیم و تربیت و مسائل فرهنگی و مذهبی در جهان اسلام در آثار ابن‌بطوطه و ابن‌فضلان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ اسلام، گروه علوم انسانی ، مرکز شهدای مکه، دانشگاه فرهنگیان، تهران ، ایران

DOI:10.22124/wp.2020.16694.2549

چکیده

سفرنامه‌نویسی یکی از سبک‌های ادبی است که در آن شخصی که به سرزمین‌های دیگر سفر کرده، دیده‌ها، شنیده‌ها، تجربیات، رخدادها و احساساتش را درباره آن سرزمین‌ها برای آگاه کردن دیگران در قالب کتابی می‌نویسد. پس از ظهور اسلام و رویکرد آموزه‌های دینی به تشویق سیروسفر با انگیزه‌های مذهبی، علمی و سیاسی نگارش سفرنامه‌ها رو به فزونی نهاد. هدف از این پژوهش بررسی تطبیقی- تاریخی مکتوبات دو سفرنامه‌نویس مسلمان ابن‌فضلان و ابن‌بطوطه با موضوع آموزش و تعلیم و تربیت و مسائل اجتماعی فرهنگی و مذهبی است. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی پدیده‌های تعلیم و تربیت به مقایسه دیدگاه‌ها و مشاهدات دو نویسنده مسلمان در قرن هشتم و چهارم در موقعیتی خاص ادراک شده، با یک روش علمی و با رویکردی ذهنی در قالب مباحث اجتماعی پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد دو سفرنامه‌نویس مسلمان علیرغم این‌که در دو قرن متفاوت زندگی می‌کردند با روش توصیفی تلاش نموده‌اند، اطلاعات قابل توجه به مسائل آموزش، تعلیم و تربیت و مسائل اجتماعی و فرهنگی و مذهبی این دوره‌های تاریخی را تبیین و به رشته تحریر درآورند. اطلاعاتی را درباره نهاد آموزش و تربیت، مکتب‌خانه و مدارس علمیه، خانقاه‌ها، آموزش دختران، تأمین هزینه‌های تحصیل آن‌ها و مسائل اجتماعی و فرهنگی مذهبی از دیدگاه دو سفرنامه‌نویس مسلمان در دو قرن متفاوت پرداخته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A comparative study of education and cultural and religious issues in the Islamic world in the works of Ibn Battuta and Ibn Fadlan

نویسنده [English]

  • Keyomars Ahmadi
PhD in Islamic History, Department of Humanities, Mecca Martyrs Center, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Travel writing is a literary style in which a person who has traveled to other lands writes his/her views, hearings, experiences, events, and feelings about those lands in order to inform others in the form of a book. After the advent of Islam and the approach of religious teachings to encourage travel, the writing of travel books with religious, scientific, and political motives increased. The purpose of this research is a comparative-historical study of the writings of two Muslim travel writers, Ibn Fadlan and Ibn Battuta, on the subject of education and upbringing and socio-cultural and religious issues. The present research, using a descriptive-analytical method of educational phenomena, compares the views and observations of two Muslim writers in the eighth and fourth centuries in a specific situation perceived with a scientific method and a subjective approach in the form of social discussions. The results of the research show that despite living in two different centuries, two Muslim travel writers have tried to explain and write down significant information on education, upbringing, and social, cultural, and religious issues of these historical periods using a descriptive method. It has provided information about the institution of education, seminaries and seminaries, monasteries, girls' education, financing their education, and social, cultural, and religious issues from the perspectives of two Muslim travel writers in two different centuries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Fadlan
  • Ibn Battuta
  • education
  • training
  • socio-cultural
  • religious
ابن‌بطوطه، ابوعبدالله، (1337)، سفرنامه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
ابن خلدون، (1364)، العبر، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی
ابن طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا، (1360)، تاریخ فخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانی؛ تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن‌فضلان، احمد، (1345)، سفرنامه، ترجمه ابولفضل طباطبائی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران
ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم(1955)، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
آئینه‌وند، صادق؛ گراوند، مجتبی، (1390)، شیوه سفرنامه‌نویسی در مغرب و اندلس؛ مطالعه موردی الرحله المغربیه ابو عبدالله عبدری(قرن 4 تا 8 هجری)، پژوهش‌های تاریخی، دوره جدید، سال سوم؛ شماره چهارم، صص 22-1.
بارانی، محمد رضا، (بی‌تا)، معرفی و نقد سفرنامه ابن‌فضلان.
برومند اعلم، عباس؛ انارکی، رقیه، (1391)، نهادهای آموزشی در مغرب اقصی در عصر بنی مرین، مطالعات تاریخ اسلام، سال چهارم شماره 15.
بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر، (1358)، الفرق بین الفرق، ترجمه محمد جواد مشکور، تهران: اشراقی
بهادر، محمدخان، (تیر1314)، بزرگان: ابن‌بطوطه، مجله مهر، شماره 26
بهمنی، مرتضی علی، (1390)، برسی تطبیقی سفرنامه‌های متفکران اسلامی با تأکید بر فرهنگ‌ها از ق 8-4 «ه. ق»، پایان نامه.
پور احمد، احمد، (بهار 1377)، تاریخ و فلسفه جغرافیا: نقش جغرافیدانان مسلمان در پیشبرد علم جغرافیا، دانشگاه انقلاب، شماره111
تکمیل همایون، ناصر، (زمستان 1385)، اوضاع روسیه در سفرنامه ابن‌فضلان، موسسه فرهنگی مطالعاتی آسیای مرکزی و قفقاز، شماره دوم
ثقفی، سید محمد، (بهار و تابستان 1394)، فرهنگ شناسی در سفرنامه ابن‌بطوطه در قرن هشتم، مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، شماره 1
ثقفی، سید محمد، (خرداد و تیر 1375)، بررسی مسائل اجتماعی- فرهنگی سفرنامه ابن‌فضلان، آینه پژوهش، شماره8
جوینی، عطاملک، (1382)، تاریخ جهانگشا. تصحیح محمد قزوینی. تهران: انتشارات دنیای کتاب
حبیبی، حسن، (1385)، چند نمونه از داده‌های جامعه شناختی و روان شناختی در سفرنامه ابن‌بطوطه، فصلنامه انجمن، شماره21
حموی، یاقوت، (1374هـ.. ق)، معجم البلدان، بیروت، دار الصادر
ذاکری، علی اکبر، (زمستان 1376) نگاهی به جهانگردی در تمدن اسلامی، کاوشی نو در فقه، شماره14
ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، (دی1377) ابن‌بطوطه، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شماره 15
رضا، عنایت الله، (1370)، ابن‌فضلان، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد چهارم، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
رضایی، مرتضی، (بهار و تابستان 1391)، درآمدی بر سفرنامه‌های مسلمانان در عصر عباسی، تاریخ نو، سال دوم، شماره 3
رضایی، رضا، شیخ، محمد، (پاییز 1394)، زبان فارسی در هند بر اساس ملاحظات ابن‌بطوطه، مطالعات شبه قاره، شماره 24
رودگر، محمدعلی، (بهار 1376)، تصویری از اوضاع فرهنگی و علمی ایران در سفرنامه ابن‌بطوطه، نامه پژوهش فرهنگی، شماره 4
شبارو، عصایم محمد، (1386)، دولت ممالیک و نقش سیاسی و تمدنی آنان در تاریخ اسلام، ترجمه شهلا بختیاری، قم پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طبری، محمد بن جریر، (1363) تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر
فروغی، محمد علی، (1316)، مردم شناسی چیست؟، مجله مردم شناسی، سال هشتم.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ، (1376)، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کولسینکف، آ. ای، (1357)، ایران در آستانه یورش تازیان، ترجمه م. ر. یحیایی، تهران: آگاه.
گراوند، مجتبی، (1387)، رحالان و رحله نویسی در تمدن اسلامی کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی تهران واحد مرکز، تهران؛ با تکیه بر مطالعه موردی ابن‌فضلان، ابن جبیر و ابن‌بطوطه، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
لسترنج، گای، (1367)، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
محمدی ملایری، محمد، (1379)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال به عصر اسلامی، تهران: توس
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، (1365)، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
موسوی، سید هادی، (تابستان 1392)، رخداد فهم در سفرنامه ابن‌فضلان با تکیه بر هرمونتیک گادامری، نیمسال نامه تاریخ نو، شماره پنجم
نصیب، سیّد امید علی، (1382)، سفرنامه ابن‌بطوطه به روایت مردم شناسی، کاوش نامه، سال چهارم، شماره 5 و 6.
نفیس احمد، (1376)، خدمات مسلمانان به جغرافیا، ترجمه حسن لاهوتی (چاپ اول: انتشارات آستان قدس رضوی.
هولت و لمبتون، (1381)، تاریخ اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، امیرکبیر.
وجدی، محمد فرید، (بی‌تا)، دائره معارف القرن العشرون، المجلد الرابع، بیروت، دار الفکر.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، (1366)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.